De coronacrisis heeft een ongekend grote impact op het openbaar vervoer in Nederland. Reizigersaantallen lopen drastisch terug. Dat heeft ook grote gevolgen voor de aanbestedingen van nieuwe concessies, want voor vervoerders zijn op dit moment de risico’s te groot om in te schrijven. Senior adviseur Peter de Winter legt uit welke rol MuConsult tijdens de crisis heeft om de opdrachtgevers voor het openbaar vervoer tijdens de coronacrisis goed te kunnen ondersteunen.
“Bij huidige concessies die de komende jaren opnieuw worden aanbesteed is het probleem dat vervoerders geen goede biedingen kunnen maken,” vertelt Peter. “Ze weten niet hoe de aantallen reizigers zich gaan ontwikkelen en hoe die reizigers zich dan verplaatsen. Het zou dan ook een grote gok zijn als je als vervoerder inschrijft op een concessie. De bieding is te laag omdat je de ongewisse effecten van COVID-19 op de reizigersaantallen hebt onderschat, of de bieding is juist veel te hoog vanwege het incalculeren van te veel risico”.
Noodconcessies
De impact van corona heeft een groot effect op de inschrijvingen op nieuwe concessies. Bij de aanbesteding van de Valleilijn tussen Amersfoort en Ede was bijvoorbeeld geen enkele inschrijving. Peter de Winter: “We hadden samen met de provincie Gelderland naar ons idee een goed pakket bedacht om een aantal risico’s bij de vervoerders weg te nemen. Maar ook dat heeft niet geholpen. Dit is een teken aan de wand geweest. Andere concessies kunnen op dit moment niet worden aanbesteed. Het is gelukkig niet zo dat er dan geen vervoerder meer is, het vervoer blijft gewoon doorgaan. Er wordt een aantal jaar doorgereden door de huidige vervoerder. Dit noemen we noodconcessies. Bij de Vervoerregio Amsterdam speelt dit bijvoorbeeld ook voor de concessies Zaanstreek en Waterland. Wij adviseren de Provincie Gelderland op dit punt bij de concessie Rijn-Waal. Nieuwe afspraken worden voor de tussenliggende periode gemaakt en de aanbesteding uitgesteld tot er meer zekerheid is over hoe het vervoer zich gaat ontwikkelen.”
Wat biedt MuConsult aan ondersteuning?
MuConsult heeft meer dan 30 jaar ervaring met aanbestedingen in het openbaar vervoer. Ook tijdens de coronacrisis ondersteunen we onze opdrachtgevers. “Dat doen we bij voorkeur om via of namens de overheden een goede dialoog aan te gaan met de vervoerders,” vertelt Peter. “De komende jaren staat ook in het openbaar vervoer door COVID de wereld op zijn kop. Er zal goed gekeken moeten worden naar de spreiding van risico’s. In de meeste gevallen bedraagt het aantal reizigers – en dus de inkomsten – nog maar de helft vergeleken met voor de crisis. De nieuwe gedeeltelijke lockdown voorspelt op dit punt weinig goeds. Wij helpen in het proces om tot een goede set afspraken tussen overheid en vervoerder te komen. Daarbij kijken we vrij breed naar de verschillende mogelijkheden bij zowel overheid als vervoerder. Voor het komende jaar 2021 is de vraag hoe lang en in welke mate er overheidssubsidie blijft komen om OV-bedrijven te ondersteunen. Moeten de tarieven uiteindelijk omhoog als gevolg van minder reizigers? Of gaan we de diensten verlagen, dus minder ritten rijden, of minder lijnen? Of zijn er nog andere mogelijkheden om de kosten te verlagen met behoud van zoveel mogelijk voorzieningenniveau?”
“Wij helpen in het proces om tot een goede set afspraken tussen overheid en vervoerder te komen. Daarbij kijken we vrij breed naar de verschillende mogelijkheden bij zowel overheid als vervoerder.”
Rekenmodel
“We hebben hiervoor een rekenmodel ontwikkeld,’ legt Peter uit. “Hiermee berekenen we hoeveel vervoer er bij een bepaald aantal reizigers nog kan worden geboden. Hierbij kijken we naar de financiële mogelijkheden van zowel overheid als vervoerder. Deels wordt dit natuurlijk ingegeven door politieke besluiten op landelijk en regionaal niveau. Ook de manier waarop het vervoer kan worden afgeschaald is per situatie verschillend. Het is in de drukke gebieden makkelijker afschalen dan in het landelijk gebied. Daar kun je niet veel heel aanpassen om het gebied toch bereikbaar te houden. Een drukke stadslijn die 12 keer per uur rijdt is makkelijker af te schalen naar bijvoorbeeld naar zes keer per uur dan een buslijn met een lage frequentie. Bij het afschalen is ook de mate waarin het COVID-19-virus aanwezig is erg bepalend. Minder reizigers betekent immers ook dat het virus in de samenleving meer en nadrukkelijker aanwezig is. Door de tweede golf van nu zie je dat er minder reizigers zijn, maar dat er per reizigers méér ruimte in het OV wenselijk of nodig is. Het model houdt ook hier rekening mee.”
Investeren door de overheid
Naast subsidies kan de overheid ook andere maatregelen nemen om de vervoerders te helpen. “Vervoerders blijven in de noodconcessies rijden met huidig materieel. Wat de overheid kan doen is tussentijds investeren in nieuw materieel. We hebben in Nederland de ambitie dat alle bussen in de komende jaren elektrisch worden. De overheid kan de investeringen van dit nieuwe en schone materieel op zich nemen, inclusief nieuwe stallingen of aanpassingen aan de bestaande stallingen. Doordat de overheid deze investeringen op zich neemt, wordt de financiële druk op de vervoerders verlicht. De initiële kosten van elektrisch materieel zijn hoog, maar de exploitatiekosten die daarna volgen zijn juist laag; elektriciteit is nu eenmaal goedkoper dan diesel. Wij ondersteunen onze opdrachtgevers op dit punt doordat we kennis hebben van de kosten van de transitie naar elektrisch materieel. Ook hebben we ruime ervaring met financieringsconstructies voor Zero Emissie Materieel en weten we op welke manier wij dit alles kunnen vertalen in concessieafspraken.”
