Evaluatie van gedragsaanpakken: lineaire kaders in een complexe werkelijkheid

Voor het CVS Congres 2025 schreef Dennis van Soest een bijdrage voor de kampvuursessie over de uitdagingen van het evalueren van gedragsaanpakken in de mobiliteit. 

Monitoring en evaluatie van gedragsaanpakken zijn essentieel om inzicht te krijgen in wat werkt, waarom en onder welke omstandigheden. Ze ondersteunen beleidsverbetering, onderbouwing van keuzes en verantwoording. Deze paper en kampvuursessie richten zich op de vraag hoe de evaluatie van gedragsaanpakken in mobiliteit effectiever kan worden ingericht.

Gedragsverandering vindt plaats in een complexe context waarin tal van factoren samenkomen. Het veelgebruikte theory of change-model gaat uit van een lineair verband tussen inzet en resultaat. In de praktijk verloopt mobiliteitsgedrag echter zelden volgens zulke eenduidige oorzaak-gevolgrelaties.

Een belangrijke uitdaging is attributie: het vaststellen in welke mate een gedragsverandering direct voortkomt uit een specifieke interventie. Externe invloeden, zoals economische omstandigheden, weer of andere beleidsprogramma’s, spelen vaak mee. Gedragsaanpakken bestaan bovendien uit meerdere onderdelen, waardoor de afzonderlijke effectiviteit moeilijk te bepalen is.

De context is eveneens van groot belang. Fysieke omgeving, sociale normen, bestaand beleid en lopende initiatieven kunnen effecten versterken of juist beperken. Het kiezen van geschikte indicatoren is complex, vooral bij abstracte doelstellingen of beperkte datatoegang. Daarnaast kunnen effecten vertraagd optreden en in de tijd variëren door veranderende omstandigheden.

Het theory of change-kader biedt structuur, maar kent beperkingen in complexe situaties. Realistic evaluation kan helpen om beter recht te doen aan context en nuance. De kampvuursessie verkent welke contextfactoren essentieel zijn bij de evaluatie van gedragsaanpakken in mobiliteit en hoe daarmee in de praktijk kan worden omgegaan.